Toplumdaki (bence) en önemli sorun

Benim değişik bir huyum var. Beni rahatsız eden bir şeyin sebebini anladığım zaman o şeye eskisi kadar aşırı tepki göstermiyorum, sinirlenmiyorum.

Mesela bir sokak köpeği sürekli havlıyor ve beni uykusuz bırakıyorsa, gecenin bir yarısı kalkıp yanına gidip neye havladığını anlamaya çalışıyorum. Köpekçiğin, komşunun kedisine sinirlendiğini öğrendiğim zaman derhal empati hissediyorum ve artık kızmadan sakin sakin uykuya dalabiliyorum.

Benzer şekilde;

Bu ülkede uyumlu bir birey olarak yaşamaya devam etmek istiyorsam, sevsem de sevmesem de toplumun defolarına kafa yormam gerekiyor. Aksi takdirde, kırmızı ışıkta geçen magandaya, emniyet şeridini babasının malıymış gibi işgal eden hanzoya nasıl tahammül edebilirim?

Sebebini anlamak için çok emek harcadım, oturdum, düşündüm. Ve nihayet toplumda rastlantısal bir araya gelmiş gibiymiş gibi duran sorunların çoğunluğunun aslında tek bir psikolojik bozukluktan kaynaklandığı kanısına vardım…

“Kendini herkesten daha akıllı, özel ve ayrıcalıklı görmek” hastalığı.

O adam kırmızı ışıkta geçiyor çünkü kendince kırmızı ışığın doğru düzgün araba süremeyen insanların uyması gereken bir kural olduğunu, kendisi çok iyi ve özel bir şoför olduğundan dolayı, orada sebepsiz yere bekletildiğini düşünüyor.

O maganda emniyet şeridini kullanıyor çünkü herkes salak bir tek o akıllı. Yol ayrımının dibine kadar gidip, son anda orta şeritten herkesin önüne geçmeye çalışan embesil de aynı şekilde ayrıcalıklı olduğunu düşünüyor. Daha önce yapmıştı, yanına kalmıştı, artık bunu huy edindi o kendini bilmez uyanık.

Bir köy kahvesine gidin, sohbet edin. Çok geçmez bir dayı masanıza oturur ve ciddi ciddi tüm dünyanın Türk milletine düşman olduğuna anlatmaya başlar, buna inandığı her halinden bellidir. Biz çok özel bir ırkız, savaşçıyız, bizimle başa çıkamıyorlar, tüm dünya bizi kıskanıyor diye düşünür.

Oysa ki hiçbirimizin diğerinden farkı yok. 32 bin yıl önce sol tarafta/üstte gördüğünüz figürini yapan insanla 21. yüzyılın bir fizik profesörü birebir aynı DNA’ya ve beyin kapasitesine sahip. Belki de o mağara insanı benzer bir eğitim alsaydı, bugün bir profesör gayet de olabilirdi.

Çevremde halen daha “Covid-19 aşılarına çip takıyorlarmış ben aşı olmayacağım” diyen insanlar var. (Sizde de kaldı mı?) Kendisini çip takılıp, uzaktan kontrol edilmeye değecek birisi olarak görüyorlar. Ben şaka yapıyorlar sanıyordum. Değilmiş, gayet de ciddiler.

Yetmediyse başka örnekler de vereyim mi?

Adam inşaat yaparken malzemeden çalıyor çünkü kimsenin yaptığı üçkağıtı anlamayacağını düşünüyor. Sinemada koltuğu leş gibi kirli bırakıyor çünkü düşüncesine göre o çok özel birisi ya hani. Kendisinden sonra birisi onun pisliğini toplamak zorunda.

Türk insanı kavga ederken bile, “sen kime bakıyorsun lan”, “Bana mı dedin?” diye kavgaya başlar. Karşısındakine çoğu kişi “Sen kimsin laaa?” der çünkü kendisinin çok özel, ayrıcalıklı olduğunu düşünür. Böylece kavga gibi, insanın sadece ilkel beynini kullandığı bir anda, kendimizi üstün görme hastalığımızı açığa vururuz. Bizden başka herhangi bir millet kavgaya “who do you think I am? (sen benim kim olduğumu biliyor musun?)” diyerek başlıyor mudur acaba?

Bu örnekleri çok daha fazla yapabilirim ama sanırım yeterli. Ki zaten zehri aldıysanız toplumda sizi rahatsız eden şeyleri bir de bu kafayla düşünmeye başlayacaksınız. Yakında ne demek istediğimi anlayacağınızı umuyorum.

Son olarak; Bu histerik davranışımızı özel okullar da keşfetmiş sanırım. Gariptir, alakalı alakasız bir sürü kolejde süper zeki öğrenci sınıfları açıyorlar patır patır. Her okulda özel çocuk kaynıyormuş gibi, (çoğu zaman ekstra ücret karşılığında) üstün zekalı sınıfına alıyorlar çocukları ve tabii ki veliler de zevkten dört köşe. Hem kendilerinin, hem de çocuklarının kalıtsal yoldan çok zeki olduğu artık tescillendi. Daha ne istesin?

Sebep Sonuç İlişkisi

Uzakdoğu toplumlarında bireysellik değil, toplum ön planda. Birey olarak gereksiz öne çıkmak çok hoş karşılanmıyor, kollektif olarak elde edilen bir başarı daha çok takdir görüyor. Bunu kılık kıyafetlerindeki tekdüzelikte dahi kolayca fark edebilirsiniz.

Batı toplumlarında ise bunun tam tersi, bireysellik ön planda. Bazı toplumlar bunu ayarında bazıları da gereksiz lüks, zenginlik gösterisi yaparak abartılı yapar.

Türkiye’nin ise arada kalmışlığı burada da söz konusu gibi sanki. Bireyselliği ön planda tutalım derken, vur derken öldürmüş, her birimiz kendimizi dünyanın merkezinde sanmaya başlamış gibi bir halimiz var.

Oysa ki aslında her birimiz, herhangi bir bireyiz. Çok yüksek olasılıkla bizi öze çıkartan hiç bir özelliğimiz de yok. Bizden önce bu dünyaya milyarlarca insan geldi, unutuldu gitti. Mezarları bile nerede belli değil. Biz de öleceğiz, biz de unutulacağız. Çok büyük olasılıkla çoğunluğumuz geriye hiç bir eser, bir miras bırakamayacak. Peki ya bu kibir niye?

Danning Kruger Etkisi

Justin Kruger ve David Dunning adlı iki Amerikalı psikiyatri uzmanı ortaya bir teori atarlar. Teoriye göre;

Cehalet, gerçek bilginin aksine, bireyin kendine olan güvenini artırır.

Teorilerini ispatlamak için bir deney yaparlar. Cornell Üniversitesi’nden 45 öğrenciye çeşitli sorular sorarlar ve sonrasında öğrencilerden testin sonucunda ne kadar başarılı olacaklarını tahmin etmelerini isterler.

En başarısız olanların, testin % 60'ına doğru cevap verdiklerine, ayrıca iyi günlerinde olsalar % 70'e rahatlıkla ulaşabileceklerine ciddi ciddi inandıkları ortaya çıkar.

Zıttı şekilde. En iyilerin en alçak gönüllü denekler olduğu görülüyor.

Bir işi ne kadar iyi bilirseniz o kadar korkarsınız. Örneğin, en ufak bir eğitimi olmadan şehre göç etmiş birisinin binbir çeşit üçkağıtla inanılmaz paralar kazandığına, akademisyenlerden kat kat daha fazla tanık olmanız bu sebeptendir.

Hani “bu keko bu Porsche’ye nasıl biniyor kardeşim” diyorsunuz ya hani. İşte Danning Kruger etkisi nedeniyle, adam cesaret ediyor, girişiyor ve nadiren de olsa azmediyor, sebat ediyor başarılı oluyor. Tabii ben iyimser konuşuyorum. Çalıp çırptığı veya torpille bir yerlere geldiği durumlar zaten başka bir konu.

Biliyorum yazı, yine döndü dolaştı eğitim şart diyerek sonuçlandı. Böyle olsun istemezdim :) Ama ister istemez toplumdaki sorunlarla ilgili yapılan genellemelerin çoğunun nihayet o kapıyı çalmaması kaçınılmaz sanıyorum.

Şimdilik benden bu kadar, sağlıcakla kalın.